THAN HOẠT TÍNH LỌC NƯỚC BẰNG CÁCH NÀO? HẤP PHỤ THỰC SỰ LÀ GÌ?
Trả lời nhanh: Than hoạt tính lọc nước chủ yếu bằng hấp phụ: các chất trong nước bám lên bề mặt của vô số lỗ xốp bên trong hạt than, chứ không bị giữ lại vì "lỗ nhỏ hơn chất bẩn". Than hoạt tính xử lý
Tóm tắt nhanh
Trả lời nhanh: Than hoạt tính lọc nước chủ yếu bằng hấp phụ: các chất trong nước bám lên bề mặt của vô số lỗ xốp bên trong hạt than, chứ không bị giữ lại vì "lỗ nhỏ hơn chất bẩn". Than hoạt tính xử lý
Nội dung bài viết
- 1. Than hoạt tính là gì?
- 2. Hấp phụ khác lọc cơ học như thế nào?
- 3. Than hoạt tính xử lý tốt những gì?
- 4. Than hoạt tính không xử lý được những gì?
- 5. Than hoạt tính có thể trở thành nơi vi khuẩn phát triển
- 6. Than hoạt tính có "hạn sử dụng"
- Kết luận: Than hoạt tính là "chuyên gia" của chất hữu cơ và clo, không phải lõi lọc vạn năng
Trả lời nhanh: Than hoạt tính lọc nước chủ yếu bằng hấp phụ: các chất trong nước bám lên bề mặt của vô số lỗ xốp bên trong hạt than, chứ không bị giữ lại vì "lỗ nhỏ hơn chất bẩn". Than hoạt tính xử lý tốt clo dư, mùi vị và nhiều hợp chất hữu cơ, nhưng không loại được khoáng, phần lớn ion hòa tan và không được thiết kế để loại vi khuẩn. Than có dung lượng hữu hạn và có thể trở thành nơi vi khuẩn phát triển nếu không được thay đúng hạn.
Ở bài trước, chúng ta đã thấy lõi PP giữ cặn dựa trên kích thước hạt. Nhưng ngay sau lõi PP, hầu hết máy lọc nước gia đình đều có một lõi màu đen: lõi than hoạt tính. Lõi này hoạt động theo một nguyên lý hoàn toàn khác.
1. Than hoạt tính là gì?
Than hoạt tính được sản xuất từ các vật liệu giàu carbon như than đá, gỗ, gáo dừa hoặc than bùn, qua quá trình hoạt hóa bằng nhiệt hoặc hóa chất (Nguồn: The Water Network). Quá trình hoạt hóa tạo ra một mạng lưới lỗ xốp với đủ loại kích thước bên trong mỗi hạt than.
Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ mô tả than hoạt tính dạng hạt (GAC) là vật liệu hấp phụ xốp có diện tích bề mặt bên trong cực kỳ lớn (Nguồn: US EPA). Theo Hiệp hội Chất lượng Nước Hoa Kỳ (WQA), chỉ một pound than (khoảng 0,45 kg) đã có diện tích bề mặt hơn 35 mẫu Anh, tức khoảng 14 héc-ta (Nguồn: WQA).
Trong máy lọc nước gia đình, than thường có hai dạng: than dạng hạt (GAC) đổ trong cốc lọc, và than ép khối (carbon block).
2. Hấp phụ khác lọc cơ học như thế nào?
Lọc cơ học giống như một cái rây: hạt lớn hơn lỗ thì bị giữ lại. Hấp phụ thì khác. Khi nước chảy qua hạt than, một số phân tử trong nước bị hút và bám lên bề mặt các lỗ xốp do tương tác giữa cấu trúc của than và chất đó. Một ví dụ điển hình là geosmin, hợp chất gây mùi đất, mùi bùn trong nước (Nguồn: WaterTech).
Vì vậy, điều quyết định than có giữ được một chất hay không không phải là kích thước khe lọc, mà là:
Chất đó có ái lực với bề mặt than hay không.
Diện tích bề mặt và cấu trúc lỗ xốp có phù hợp với kích thước phân tử đó không.
Thời gian nước tiếp xúc với than đủ lâu hay không.
Trong nước có những chất khác cạnh tranh vị trí hấp phụ hay không.
WQA lưu ý thêm rằng một số chất quá dễ tan trong nước sẽ không bị than giữ lại, và độ pH thấp hơn thường giúp than hấp phụ chất hữu cơ tốt hơn (Nguồn: WQA).
3. Than hoạt tính xử lý tốt những gì?
Chất hữu cơ, mùi và vị. Than hoạt tính đã được dùng từ thế kỷ 20 tại Mỹ để kiểm soát mùi vị nước uống. Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Hoa Kỳ ghi nhận EPA từng chọn GAC là giải pháp ưu tiên để kiểm soát các hóa chất hữu cơ tổng hợp trong nước uống (Nguồn: NCBI – National Research Council). Đến nay, EPA và nhiều cơ quan y tế bang vẫn coi hấp phụ bằng GAC là công nghệ tốt nhất hiện có để loại nhiều chất hữu cơ trong nước mặt (Nguồn: The Water Network).
Clo dư. Đây là nhiệm vụ quen thuộc nhất của lõi than trong máy lọc gia đình dùng nước máy. Than giúp giảm mùi clo và làm nước dễ uống hơn. Với máy RO, nhiệm vụ này còn quan trọng hơn: màng RO polyamide chịu được clo tự do dưới 0,1 ppm, và nhà sản xuất khuyến cáo phải loại clo dư trước khi nước tiếp xúc với màng (Nguồn: DuPont FilmTec). Trong tài liệu kỹ thuật của một số hãng, lõi than được mô tả rõ là bộ tiền lọc để bảo vệ và kéo dài tuổi thọ hệ thống RO (Nguồn: Philips).
4. Than hoạt tính không xử lý được những gì?

Vì cơ chế là hấp phụ, than hoạt tính không phải công cụ phù hợp cho:
Khoáng và ion hòa tan như canxi, magie (độ cứng), natri, nitrat, amoni. Đây là những ion tan tốt trong nước, cần cơ chế khác như trao đổi ion hoặc màng.
Tổng chất rắn hòa tan (TDS). Nước sau lõi than thường có TDS gần như không đổi.
Vi sinh vật. Một nghiên cứu năm 2017 về lõi than ép khối dùng tại vòi nhấn mạnh rằng loại lõi này không được thiết kế để loại vi khuẩn (Nguồn: Royal Society of Chemistry).
Ngay cả trang tư vấn của các nhà bán lẻ điện máy tại Việt Nam cũng lưu ý than hoạt tính hấp phụ tốt nhiều hợp chất hữu cơ và chất gây mùi, nhưng không phải giải pháp toàn diện cho mọi trường hợp (Nguồn: FPT Shop). Vì vậy, khi gặp một quảng cáo nói lõi than "giữ lại vi khuẩn, kim loại nặng", người đọc nên hỏi: chất nào, nồng độ đầu vào bao nhiêu, kết quả đầu ra đo bằng phương pháp gì.
5. Than hoạt tính có thể trở thành nơi vi khuẩn phát triển
Đây là điểm ít được nhắc đến. Bề mặt rộng và lượng chất hữu cơ bị giữ lại khiến lõi than trở thành môi trường thuận lợi cho vi khuẩn bám và phát triển.
Nghiên cứu năm 2017 cho thấy sau khi lọc khoảng 85% lượng nước khuyến nghị của nhà sản xuất, số vi khuẩn dị dưỡng (HPC) ở nước đầu ra của lõi than ép khối tăng tới khoảng 100 lần so với nước đầu vào (Nguồn: Royal Society of Chemistry).
Một nghiên cứu khác so sánh nước qua thiết bị lọc than tại vòi với nước máy và ghi nhận nồng độ vi khuẩn cao nhất ở nước đã qua thiết bị lọc (Nguồn: International Journal of Environmental Health Research).
Nghiên cứu trên 24 hộ dùng nước ngầm cho thấy vi khuẩn tăng chủ yếu ở nước đọng trong thiết bị qua đêm; sau khi xả nước 2 phút, chất lượng vi sinh không bị ảnh hưởng xấu (Nguồn: Applied and Environmental Microbiology).
Cũng cần hiểu đúng: vi khuẩn HPC là nhóm vi khuẩn tự nhiên, không đồng nghĩa với vi khuẩn gây bệnh. Nhưng các kết quả trên cho thấy lõi than không nên được hiểu là công đoạn diệt khuẩn. Trong máy lọc, kiểm soát vi sinh cần được giao cho những công đoạn khác, đồng thời lõi than phải được thay đúng hạn.
6. Than hoạt tính có "hạn sử dụng"
Giống mọi vật liệu hấp phụ, than có số vị trí hấp phụ hữu hạn. Khi các vị trí này dần bị chiếm, chất mục tiêu bắt đầu đi qua lớp than nhiều hơn. Một số chất đã bị hấp phụ còn có thể bị giải phóng trở lại khi gặp nước nóng (Nguồn: WQA). Đó là lý do lõi than thường được đặt ở dòng nước lạnh và cần thay theo chu kỳ.
Kết luận: Than hoạt tính là "chuyên gia" của chất hữu cơ và clo, không phải lõi lọc vạn năng
Than hoạt tính là một công đoạn rất có giá trị: cải thiện mùi vị, giảm clo dư, giữ nhiều hợp chất hữu cơ và bảo vệ màng RO phía sau. Nhưng nó không làm mềm nước, không giảm TDS và không thay được công đoạn kiểm soát vi sinh. Hiểu đúng giới hạn của than là bước đầu để hiểu vì sao máy lọc cần thêm công đoạn màng.
