MOFs LÀ GÌ? KHUNG HỮU CƠ – KIM LOẠI VÀ CẤU TRÚC LỖ XỐP
Trả lời nhanh: MOFs (Metal–Organic Frameworks, khung kim loại – hữu cơ) là một họ vật liệu tinh thể xốp, trong đó các ion hoặc cụm ion kim loại được nối với nhau bằng các phân tử hữu cơ, tạo thành một
Tóm tắt nhanh
Trả lời nhanh: MOFs (Metal–Organic Frameworks, khung kim loại – hữu cơ) là một họ vật liệu tinh thể xốp, trong đó các ion hoặc cụm ion kim loại được nối với nhau bằng các phân tử hữu cơ, tạo thành một
Nội dung bài viết
Trả lời nhanh: MOFs (Metal–Organic Frameworks, khung kim loại – hữu cơ) là một họ vật liệu tinh thể xốp, trong đó các ion hoặc cụm ion kim loại được nối với nhau bằng các phân tử hữu cơ, tạo thành một khung ba chiều có nhiều khoảng trống bên trong. Vì có thể chọn kim loại và phân tử hữu cơ để "lắp ghép", các nhà khoa học thiết kế được kích thước lỗ và tính chất bề mặt theo mục đích. Ba nhà khoa học tiên phong về MOFs là Susumu Kitagawa, Richard Robson và Omar Yaghi đã được trao Giải Nobel Hóa học 2025.
1. Hình dung MOFs như một bộ đồ chơi lắp ghép
Cách giải thích dễ hiểu nhất là hình dung một bộ lắp ghép gồm hai loại chi tiết:
"Khớp nối" là kim loại: các ion hoặc cụm ion kim loại đóng vai trò như những viên gạch nền móng.
"Thanh nối" là phân tử hữu cơ: các phân tử hữu cơ dài (dựa trên carbon) nối các khớp kim loại với nhau.
Khi lắp ghép lặp lại theo một quy luật, ta được một khung tinh thể có vô số "căn phòng" trống bên trong (Nguồn: Báo Văn hóa). Thay đổi loại kim loại hoặc chiều dài, nhóm chức của phân tử hữu cơ sẽ thay đổi kích thước và tính chất của các "căn phòng" đó. Đây là điểm khác biệt căn bản của MOFs so với nhiều vật liệu xốp truyền thống.
2. Từ mô hình gỗ đến Giải Nobel Hóa học 2025
Ngày 8/10/2025, Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển trao Giải Nobel Hóa học cho ba nhà khoa học vì công trình phát triển khung kim loại – hữu cơ (Nguồn: Times Higher Education):
Richard Robson (Đại học Melbourne, Úc) khởi đầu lĩnh vực vào năm 1989 với một cấu trúc phân tử mới, nhưng cấu trúc đầu tiên còn kém bền. Theo báo Sài Gòn Giải Phóng, ý tưởng của ông nảy sinh từ việc dựng mô hình phân tử bằng gỗ trong lớp học hóa học (Nguồn: SGGP).
Susumu Kitagawa (Đại học Kyoto, Nhật Bản) chứng minh khí có thể đi vào và đi ra khỏi các khung này, và dự đoán MOFs có thể được làm mềm dẻo.
Omar Yaghi (Đại học California, Berkeley, Mỹ) tạo ra một MOF rất bền và chứng minh vào đầu những năm 2000 rằng có thể biến đổi nó để có các tính chất mới mong muốn.
Chủ tịch Ủy ban Nobel Hóa học Heiner Linke nhận định MOFs có tiềm năng to lớn, mở ra cơ hội chưa từng có cho việc tạo ra vật liệu "may đo" với chức năng mới (Nguồn: Times Higher Education).

3. MOFs và Việt Nam
GS Omar Yaghi có mối liên hệ đặc biệt với Việt Nam. Ông được trao Giải Đặc biệt VinFuture mùa đầu tiên năm 2021 cho chính công trình khám phá MOFs (Nguồn: VTC News). Trước đó, nhóm nghiên cứu của ông đã hợp tác với Đại học Quốc gia TP.HCM thành lập Trung tâm Nghiên cứu Vật liệu Cấu trúc Nano và Phân tử (MANAR), với mục tiêu xây dựng nghiên cứu cơ bản chuẩn quốc tế và đào tạo sau đại học tại Việt Nam, trong đó có hướng tổng hợp MOFs mới và vật liệu ZIFs (Nguồn: Yaghi Group – UC Berkeley).

S. Omar M.Yaghi, một trong ba người đạt Giải Nobel Hóa học 2025, cầm trên tay mô hình phân tử để giải thích về vật liệu MOFs. (Ảnh: Báo Nhân dân)
4. Cấu trúc lỗ xốp: con số gây ấn tượng nhất
Điểm nổi bật nhất của MOFs là diện tích bề mặt bên trong. Báo VTC News mô tả một gram vật liệu MOF có diện tích bề mặt bên trong tương đương một sân bóng đá. MOF NU-110 do nhóm nghiên cứu tại Đại học Northwestern (Mỹ) tổng hợp đạt khoảng 7.100 m²/g (Nguồn: USPTO – tài liệu sáng chế). Để so sánh, than hoạt tính dùng trong xử lý nước thường ở mức vài trăm đến khoảng 1.500 m²/g.
5. MOFs có rất nhiều loại
"MOFs" không phải tên một vật liệu, mà là tên của cả một họ với hàng chục nghìn cấu trúc khác nhau. Trong xử lý nước, những họ MOFs được nghiên cứu nhiều nhất là ZIF (zeolitic imidazolate frameworks), MIL (Material Institute Lavoisier) và UiO-66 (Đại học Oslo), chủ yếu vì chúng bền trong nước (Nguồn: Journal of Inorganic and Organometallic Polymers and Materials).
Cần lưu ý một điểm hay gây nhầm lẫn: zeolite và ZIF là hai vật liệu khác nhau. Zeolite là khoáng aluminosilicat (nhôm – silic – oxy), có thể tự nhiên hoặc tổng hợp, không chứa phân tử hữu cơ trong khung. ZIF là một nhóm MOFs có cấu trúc giống zeolite, nhưng được tạo từ ion kim loại và phân tử hữu cơ imidazolate.
Kết luận: MOFs là "vật liệu thiết kế được"
MOFs là một trong những bước tiến lớn nhất của hóa học vật liệu vài thập kỷ qua, đủ tầm để nhận Giải Nobel. Sức hút của MOFs không chỉ nằm ở diện tích bề mặt kỷ lục, mà ở khả năng thiết kế cấu trúc lỗ xốp và hóa học bề mặt theo mục đích – điều mà nhiều vật liệu truyền thống không làm được.
